Xưởng sản xuất tượng gốm sứ Bát Tràng: Quy trình điêu khắc cốt mẫu, bổ khuôn thạch cao, khai diện và nung lò

Trong nhóm sản phẩm gốm mỹ nghệ, tượng gốm sứ đòi hỏi độ chuẩn xác tạo hình và tay nghề xử lý nguội cao hơn hẳn các mặt hàng bàn xoay đối xứng. Tại xưởng sản xuất tượng gốm sứ Bát Tràng, để pho tượng đứng giữ được nét mặt từ bi hay oai phong mà không bị biến dạng đường viền áo, xưởng phải kết hợp đồng thời kỹ thuật điêu khắc cốt mẫu, bổ khuôn đa mảnh, tỉa chi tiết thủ công và quy trình rút ruột thoát khí trước khi vào lò trên 1.250 độ C.

Toàn bộ các bước chế tác từ tạo cốt mẫu đất sét dẻo đến hoàn thiện phủ tượng gốm sứ Bát Tràng men ngọc hoàng thổ hay men rạn cổ được kiểm soát chặt chẽ ngay tại phân xưởng, nhằm bảo đảm từng lô hàng giao cho đại lý, công trình tâm linh hoặc đơn vị đặt linh vật quà tặng đều chuẩn xác thần thái.

Điêu khắc cốt mẫu đất sét và kỹ thuật bổ khuôn thạch cao từ 5 đến 15 mảnh

Khác với lọ hoa hay ấm chén có trục tròn đối xứng, một bức tượng gốm sứ Bát Tràng sở hữu nhiều góc khuất sâu như kẽ tay cầm pháp khí, nếp gấp tà áo, vành tai hay thân mây uốn lượn. Mọi sai sót trong thiết kế khuôn mẫu ban đầu đều khiến phôi ướt bị giằng rách khi tháo khuôn.

• Nặn pho cốt mẫu đất sét dẻo trừ sẵn tỷ lệ co ngót: Nghệ nhân tiếp nhận bản vẽ phối cảnh 3D hoặc mẫu vật thực tế rồi dựng pho mẫu bằng đất sét dẻo lọc sạch cát thô, tính cộng sẵn độ rút khoảng 12 đến 14 phần trăm (12% – 14%) vì đất sét trắng khi khô và nung qua ngưỡng 1250 độ C sẽ thu gọn kích thước đáng kể.
• Phân mảnh khuôn thạch cao đa mảnh (5 đến 15 mảnh): Các pho tượng nhiều nếp gấp bắt buộc phải sử dụng khuôn thạch cao đa mảnh từ 5 đến 15 mảnh tách biệt (khuôn tổ) đặt vách ngăn theo từng góc lồi lõm để mỗi mảnh thạch cao khi rút thẳng góc đều thoát ra dễ dàng mà không tì cấn làm trầy cạnh mũi hay gãy ngón tay tượng.
• Ghép chốt định vị (con bọ định tâm): Trên mép tiếp xúc giữa các mảnh khuôn thạch cao, thợ làm khuôn đục sẵn chốt khóa lồi lõm và chằng dây cao su lực căng đều khi rót hồ, giữ hai nửa gương mặt tượng khớp khít tuyệt đối qua đường trục sống mũi.

Ghép hồ đất, cạo bavia và nghệ thuật khai diện thủ công bằng que tre

Sau khi đúc rót hồ đất, công đoạn làm nguội và chỉnh diện quyết định trực tiếp đến giá trị mỹ nghệ cũng như độ an toàn cấu trúc bên trong của pho tượng.

Đúc rót hồ gốm rỗng ruột và xử lý ghép hồ đất chi tiết rời

Đất sét trắng và cao lanh được nghiền đánh thành dung dịch hồ lỏng đúng tỷ trọng rồi rót đầy vào lòng khuôn thạch cao khô. Nhờ tính chất hút ẩm của thạch cao, phần đất tiếp giáp vách khuôn kết thành lớp vỏ dày 6 – 10 mm tùy kích cỡ tượng. Sau khoảng 25 – 45 phút đạt độ dày yêu cầu, thợ dốc ngược khuôn rút bỏ phần hồ lỏng còn dư ở giữa lõi, tạo thành kết cấu pho tượng rỗng ruột cân đều.

Những bộ phận chìa xa khỏi khối thân như bàn tay kiết ấn, bình cam lộ, tai voi hay đuôi linh vật thường được đúc ở cụm khuôn phụ riêng biệt. Khi phôi thân vừa se ẩm đạt độ dẻo vừa chạm dao, thợ thủ công dùng hồ đất (chất gắn kết sệt nghiền nhuyễn từ chính cốt đất đúc tượng) khía nhám bề mặt tiếp giáp rồi ép chặt chi tiết rời vào đúng khớp giải phẫu, vuốt mượt chân nối để không tách rời khi sấy khô.

Cạo bavia đường giáp khuôn và khai diện bằng que tre

Đường ranh giao nhau giữa 5 đến 15 mảnh khuôn luôn để lại gờ chỉ mỏng gọi là bavia chạy dọc hai bên mang tai, cánh tay và gấu áo. Người thợ nguội dùng dao thép lá mỏng gọt sạch phần đất thừa dọc đường giáp, rồi dùng bút lông ẩm và miếng mút ẩm xóa hoàn toàn dấu vết chia mảnh sao cho mặt gốm liền lạc như khối nặn tay nguyên vẹn.

Công đoạn quan trọng nhất tại bàn nguội là khai diện bằng que tre (hoặc que sừng vót nhọn nhiều đầu cong). Khi bề mặt đất còn độ dẻo mịn, nghệ nhân có thâm niên dùng que tre chỉnh sửa sắc nét lại mí mắt trên, sống mũi, nếp nhân trung và khóe miệng cười hoan hỷ trên dòng tượng chú tiểu Bát Tràng. Ở nhóm hàng tâm linh tôn nghiêm hơn, từng đường nét khuôn mặt từ ái lại được tỉa kỹ cho dòng tượng Phật gốm sứ. Chính thao tác tỉa diện thủ công này làm cho từng bức tượng có chiều sâu ánh nhìn sống động thay vì đơ cứng như hàng đúc khuôn nhựa công nghiệp.

Khoan lỗ thoát khí lõi tượng ngăn nứt vỡ phôi trong lò

Không khí và độ ẩm còn ngậm trong khoang rỗng giữa tượng nếu bị bịt kín hoàn toàn sẽ phình hơi tạo áp suất lớn làm vỡ thành gốm khi nhiệt độ lò tăng vọt. Vì vậy ở bước kết thúc khâu làm nguội, thợ bắt buộc khoét một hoặc hai lỗ thoát khí lõi tượng có đường kính 1,5 – 3 cm ngay dưới mặt đáy đế tượng (hoặc khuất sau chân bệ sen) nhằm cân bằng áp suất trong – ngoài suốt chu kỳ đốt lửa.

Phối men ngọc hoàng thổ, men rạn và bảng phân loại 5 dòng tượng gốm tại xưởng

Bề mặt tượng điêu khắc có nhiều mảng lồi lõm tạo bóng đổ, nên bài toán tráng men của xưởng là làm nổi bật được thần thái tượng mà không làm lớp thủy tinh dồn tụ quá dày gây bít mất nét chạm khắc nhỏ. Hiện tại xưởng sản xuất tập trung ba hệ màu chủ lực: men ngọc hoàng thổ (sắc vàng đất trầm mộc phối xanh ngọc lục bóng sâu), men ngọc xanh đơn sắc và men rạn cổ trầm mặc.

Các mẫu tượng tại xưởng được chia thành năm dòng sản phẩm rõ rệt theo nhu cầu bài trí:

• Nhóm tượng tâm linh trang nghiêm gồm tượng Thần Tài Thổ Địa Bát Tràng nhiều lớp áo mão tinh xảo bên cạnh dòng tượng Phật tọa đài sen.
• Nhóm quà tặng phong thủy doanh nghiệp tại danh mục tượng linh vật gốm Bát Tràng đúc 12 con giáp, Ngựa, Tỳ Hưu.
• Nhóm vật phẩm gọn nhẹ trang trí bàn trà, tủ sách nằm ở chuyên mục tượng để bàn gốm sứ Bát Tràng dưới 25 cm.

Điển hình trên bộ tượng đứng cỡ lớn như bộ tượng Tây Phương Tam Thánh Bát Tràng, thợ phun men che chắn khéo léo để giữ phần gương mặt và bàn tay phủ lớp men vàng đất mịn lì mộc mạc, trong khi phần y phục bên ngoài phủ men ngọc lục sáng bóng tạo tương phản tĩnh tại. Với các mẫu cỡ nhỏ để kệ như tượng chú tiểu men hoàng thổ Thiền Định, lớp men mỏng đều giúp từng ngón tay bắt ấn không bị tròn góc mất nét.

Đối với các dòng tượng cổ kính như Thần Tài, Di Lặc hay Nghê, xưởng phối hoàn thiện bằng công thức của dòng men rạn cổ Bát Tràng trên phần y phục nhằm tạo sắc trầm thời gian mà vẫn giữ gương mặt tượng sáng thoáng. Trên phân khúc quà tặng Tết hoặc mừng khai trương như mẫu tượng Ngựa cưỡi mây men ngọc Bát Tràng, sắc men ngọc vươn theo bờm ngựa chuyển độ dịu mắt dưới ánh đèn phòng khách.

Kiểm soát nhiệt nung 1250 độ C cho tượng rỗng ruột, gắn đế gỗ và làm tượng linh vật in logo

Giai đoạn hong sấy mộc và xếp xe lò của tượng rỗng ruột có độ khó cao do trọng tâm phần đầu, mũ miện và vạt áo phân bố không đối xứng quanh trục đế. Phôi tượng sau làm nguội phải được ủ khô từ từ trong phòng kín gió từ 7 đến 14 ngày để phần thành dày ở đế thoát ẩm kịp với phần vỏ mỏng ở đầu, ngăn nứt ngang cổ hoặc nứt dọc lưng trước khi tráng men.

Ngăn biến dạng đáy tượng trong lò nung trên 1250 độ C

Khi xếp vào lò gas hoặc lò điện nung ở mức nhiệt trên 1250 độ C (đạt 1.250°C – 1.280°C), dưới chân đế tượng cỡ lớn được lót thêm một tấm đệm gốm cùng chất liệu đất rải bột chịu lửa (thường gọi là kê đĩa mộc) để phần chân tượng và đĩa kê cùng co ngót theo một nhịp. Cách kê cùng cốt đất này triệt tiêu tình trạng trượt mép đáy gây nghiêng trục tượng hoặc vặn nghiêng góc đứng sau khi kết khối thủy tinh hóa.

4 tiêu chuẩn nghiệm thu tượng gốm sứ xuất xưởng

1. Kiểm tra mặt bệ và thế đứng cân bằng: Đặt pho tượng lên bàn kính phẳng không lót vải, kiểm tra độ vững bốn góc chân đế, không kênh lắc, không vặn xoắn trục thân so với vị trí mặt chính diện.
2. Soi chi tiết khai diện và vết giáp khuôn: Dưới ánh sáng trắng xiên góc, phần sống mũi, khóe mắt và bàn tay không bị mẻ nhỏ, không hằn vệt gờ bavia nổi gồ hay nứt tách tại khớp gắn hồ đất.
3. Đánh giá độ mịn mượt của lớp men: Lớp men ngọc hoàng thổ hoặc men rạn không nổ lỗ kim to, không bị dồn tụ đọng thành giọt thô ở phần cằm hay khe tà áo dưới.
4. Kiểm tra độ kín qua tiếng gõ & lỗ thoát khí: Lỗ thoát khí dưới đáy sạch gọn, không đọng hạt cát bụi vôi rơi vào trong ruột tượng khi lắc nhẹ, tiếng gõ nhẹ phần bệ đế vang giòn thanh.

Khi bài trí tượng tại sảnh văn phòng, phòng khách hoặc quầy lễ tân, khách hàng và doanh nghiệp thường kết hợp kê tượng lên các mẫu đôn gỗ trưng bày gốm sứ tiện tròn hoặc đôn gỗ hương mặt lục giác để nâng tầm quan sát vừa tầm mắt. Khi triển khai đơn hàng tượng linh vật 12 con giáp làm quà tặng đối tác dịp cuối năm hoặc kỷ niệm doanh nghiệp, xưởng kết hợp cùng dây chuyền xưởng in logo gốm sứ Bát Tràng để gắn thẻ kim loại khắc laser hoặc in decal nung logo lên mặt trước chân bệ gốm phẳng, giữ trọn nét trang nhã của bức tượng chính.

Phương thức đặt chế tác tượng mẫu riêng và tham khảo bộ sưu tập sẵn có

Các cửa hàng phong thủy, nhà hàng, đơn vị thiết kế không gian hoặc doanh nghiệp tìm kiếm tượng có sẵn cỡ vừa và lớn có thể xem trực tiếp hàng chục tạo hình đã hoàn thiện tại chuyên mục Tượng gốm sứ Bát Tràng. Đối với nhu cầu dựng cốt mẫu linh vật độc quyền, tượng lưu niệm nhân vật lịch sử hoặc đơn hàng số lượng lớn kèm bệ gỗ khắc tên, xưởng tiếp nhận bản vẽ và thông số kích thước qua trang đặt sản xuất gốm sứ theo yêu cầu.

Để trao đổi trực tiếp về số mảnh khuôn cần bổ, báo giá làm khuôn mẫu thử và thời gian ra lò cụ thể, quý khách liên hệ Gốm Bát Tràng Việt Nam qua Hotline/Zalo 0886.889.145 hoặc email lienhe@battrangvietnam.vn.