Phân biệt 6 dáng bình gốm truyền thống Bát Tràng: Lộc bình, Mai bình, Bình tỏi, Bình tỳ bà, Bình hồ lô và Bình nước

Trong showroom gốm sứ trưng bày hàng trăm tác phẩm, ngay cả những người thường xuyên mua đồ nội thất vẫn hay nhầm lẫn giữa Mai bình với Lộc bình, hoặc gọi chung cả Bình củ tỏi lẫn Bình tỳ bà thành bình hút tài lộc. Thực tế, để gọi đúng tên và hiểu giá trị tạo hình của các dáng bình gốm Bát Tràng, nghệ nhân tạo mẫu dựa vào hệ tỷ lệ năm bộ phận trên trục đứng kết hợp với phương pháp chuốt tay trên bàn xoay ly tâm.

Bài hướng dẫn hình thái học dưới đây phân tích trực tiếp đặc điểm đường cong của sáu dòng bình tiêu biểu nhất tại chuyên mục Bình gốm Bát Tràng gồm Lộc bình (và Bảo bình), Mai bình, Bình tỏi, Bình tỳ bà, Bình hồ lô và Bình nước gia dụng.

Nguyên tắc nhận diện cấu trúc tỷ lệ 5 phần miệng cổ vai bụng đáy trên bình gốm cổ truyền

Trước khi đi vào tên gọi từng chiếc bình, bạn chỉ cần quan sát theo phương thẳng đứng để nắm được cấu trúc tỷ lệ 5 phần miệng cổ vai bụng đáy của 6 dáng bình gốm truyền thống Bát Tràng:

• Vành miệng: Thu nhỏ gọn như cúc áo, bo thẳng hay loe rộng giống miệng loa kèn.
• Đoạn cổ: Thắt sâu hay rụt ngắn sát vai, cong uốn chữ S dài hay dựng thẳng đứng.
• Bờ vai: Mở ngang nở rộng ngay bên dưới cổ hoặc xuôi thoai thoải xuống tận bầu thân.
• Bầu bụng: Điểm phình rộng nhất nằm ở phần trên thân bình, giữa trục hay hạ thấp sát chân đế.
• Chân đáy: Xòe rộng chịu lực hay thắt eo thon thanh thoát đặt trên đôn gỗ kê chân.

Về mặt chế tác tại xưởng, những dáng bình có họng miệng đủ rộng hoặc biên độ thu thắt cổ vừa phải thường được nghệ nhân chuốt liền khối trên bàn xoay ly tâm cho hàng trăm mẫu thuộc danh mục Bình gốm Bát Tràng bằng cách cho một tay đỡ lòng trong và tay kia vuốt dãn vách ngoài. Ngược lại, các dáng có khúc eo thắt cực hẹp giữa hai bầu phình buộc phải áp dụng kỹ thuật chuốt ghép khúc (chuốt từng nửa riêng rẽ rồi gắn nối lại khi đất se ẩm). Còn nếu bạn muốn đối chiếu riêng quy cách dáng bình bầu tròn Tam Tài cỡ 23 – 46 cm, có thể xem thêm tại bài xưởng sản xuất bình hút lộc Bát Tràng.

Ngoài tỷ lệ bề ngoài, việc phân tách đúng dáng bình còn gắn chặt với cách xử lý chống biến dạng khi nung trên 1.250 độ C: những dáng cổ vươn dài trọng tâm cao như Bình tỳ bà và Lộc bình đòi hỏi phân bổ độ dày thành gốm giảm dần từ đáy lên miệng (phần chân dày giữ thăng bằng, phần cổ mỏng nhẹ giảm tải lực kéo) và cần xếp thẳng đứng đồng trục trên mặt phẳng tấm kê chịu nhiệt để tránh nghiêng cổ sau lò.

Lộc bình, Bảo bình và Mai bình dáng cao vai nở: Sự khác biệt về trục thân và dáng vai

Nhóm bình thân đứng thường được khách hàng lựa chọn đặt theo cặp hai bên kệ tủ ti vi, phòng thờ hoặc đứng độc lập tại góc phòng khách rộng. Tuy thoạt nhìn có vẻ tương đồng về chiều cao, Lộc bình và Bảo bình khác hẳn với Mai bình dáng cao vai nở ngay ở vị trí bầu phình chủ đạo:

• Lộc bình: Chiều cao 1m2 – 1m8, miệng loe rộng, cổ thắt rõ, bụng phình cân ở nửa dưới thân.
• Bảo bình: Phiên bản thu gọn 45 – 70 cm của lộc bình với bầu bụng mập thấp đặt vừa hộc tủ, mặt đôn.
• Mai bình: Dáng cao vai nở phình rộng nhất ở phần trên ngay dưới cổ ngắn, miệng nhỏ và thân vát thuôn dần xuống đế.

Lộc bình dáng cao và phiên bản thu gọn Bảo bình

Lộc bình (hay lục bình) mang tỷ lệ chiều cao lớn từ 1m2 đến 1m8, gồm phần bụng phình nở tròn ở quãng dưới giữa thân, thắt eo cổ rõ rệt ở 1/3 chiều cao bên trên rồi vươn lên vành miệng loe rộng dứt khoát. Phần chân đáy cũng hơi thu thắt nhẹ trước khi xòe vững thành đế. Quy trình chuốt ghép các đốt cao hàng mét rưỡi được ghi nhận chi tiết trong bài quy trình sản xuất lộc bình Bát Tràng. Các cặp bình chuẩn kích thước không gian thờ và đại sảnh hiện được phân riêng trong danh mục lộc bình gốm Bát Tràng.

Trong khi đó, Bảo bình Bát Tràng giữ nguyên đường nét miệng loe cổ thắt của lục bình nhưng chiều cao chỉ tầm 45 – 70 cm với phần bầu bụng phình mập và thấp hơn một chút so với dáng thuôn cao, giúp trưng bày gọn đẹp trên mặt bàn tủ gỗ hoặc đôn kê vừa tầm mắt.

Mai bình dáng cao vai nở, cổ ngắn và chân thuôn hẹp

Trái ngược hoàn toàn với miệng loe rộng của lục bình, Mai bình Bát Tràng có chiếc cổ rất ngắn, miệng nhỏ khép gọn đặt ngay trên bờ vai mở ngang rộng nhất của cả chiếc bình. Từ bờ vai nở đầy đặn đó, đường thân bình thuôn thẳng vát chéo nhỏ dần xuống tận chân đế rồi hơi nhấn gờ nhẹ ở đáy. Xưa kia dáng mai bình vốn dùng cắm cành mai gầy đón xuân và đựng rượu quý lâu năm; ngày nay các nghệ nhân thường đắp nổi tích cảnh rộng quanh mảng vai phình như trên mẫu Mai Bình Thuận Buồm Xuôi Gió đắp nổi vẽ vàng BT-MB26. Cũng nhờ biên độ vai trên mở rộng nhưng đáy thu hẹp, khi trưng bày Mai bình độc lập trên kệ cao người chơi nên đặt kèm đôn gỗ mặt phẳng rộng hơn đường kính đế gốm khoảng 3 – 5 cm để giữ thế đứng cân bằng tuyệt đối.

Phân biệt Bình tỏi và Bình tỳ bà cùng kỹ thuật chuốt ghép khúc cho Bình hồ lô thắt eo hai bầu

Nếu nhóm lộc bình và mai bình nổi bật ở vóc dáng bệ vệ hoặc vai cao, thì cặp Bình tỏi và Bình tỳ bà cùng chiếc Bình hồ lô thắt eo hai bầu lại gây ấn tượng bởi đường cong cổ bình thanh mảnh, nơi rất nhiều người mua hay gọi nhầm lẫn tên với nhau.

Sự khác biệt giữa dáng củ tỏi thắt cổ ngắn và bình tỳ bà cổ thon vươn dài

Chiếc Bình tỏi Bát Tràng (hay lọ củ tỏi) được tạo dáng dựa theo hình khối của củ tỏi tự nhiên: phần bụng dưới phình tròn mũm mĩm nhưng thấp dẹt sát đáy, phần vai bo gắt vào ngay để dựng lên một chiếc cổ ngắn gọn gàng và miệng bình hơi khum nhỏ hoặc phình nhẹ tựa đầu tép tỏi. Tỷ lệ giữa phần bầu bụng dưới và tổng chiều cao bình thường chiếm tới hơn 2/3, tạo trọng tâm đứng rất đầm.

Ngược lại, Bình tỳ bà Bát Tràng (dáng ngọc hồ xuân) mô phỏng đường nét mềm mại của cây đàn tỳ bà cổ: bụng bình không phình dẹt ngang mà bầu thuôn dáng giọt nước, chuyển tiếp êm ái không gấp khúc lên phần cổ cao thon vươn dài và loe miệng nhẹ tựa cánh hoa. Các nghệ nhân thường phối lớp men rạn cổ trầm ngà lên dáng bình thon mảnh này, tiêu biểu như mẫu Lọ tỏi tỳ bà men rạn họa tiết hoa sen BT-LTB06.

Khi phân tích bề mặt hoàn thiện phổ biến trên các dáng bình tỳ bà và bảo bình truyền thống, sắc men rạn ngà luôn mang lại vẻ cổ điển đặc trưng của dòng men rạn cổ Bát Tràng.

Kỹ thuật chuốt ghép khúc hai bầu của Bình hồ lô

Khi nhìn vào cấu tạo của Bình hồ lô Bát Tràng, điểm dễ nhận ra nhất là hai khối bầu tròn xếp chồng lên nhau — bầu dưới phình to chịu lực, bầu trên thu nhỏ hơn một cỡ và bị ngăn cách ở giữa bằng một vòng eo thắt rất nhỏ. Do miệng bình trên cùng hẹp cộng thêm khe eo thắt quá nhỏ khiến bàn tay nghệ nhân không thể luồn xuống lòng bầu dưới để vuốt đều thành đất nếu chuốt một mạch trên bàn xoay ly tâm, xưởng bắt buộc áp dụng kỹ thuật chuốt ghép khúc.

Người thợ chuốt riêng khối bầu bụng dưới đến ngang cổ eo trên một mâm xoay, và chuốt riêng khối bầu trên kèm miệng bình ở một lượt khác theo đúng thước đo đường kính khớp nối. Khi hai khối đất khô se vừa chạm tay, thợ kỹ thuật quét hồ đất sệt quanh mép cắt, đặt chuẩn đồng tâm và dùng que gạt làm mượt khớp nối bên ngoài trước khi đưa đi đắp nổi hay vẽ vàng kim như mẫu Bình hồ lô Ngũ Long Hoa Khai Phú Quý vẽ vàng 24K BT-HL24.

Bảng đối chiếu 6 dáng bình gốm truyền thống và cách phối bình nước gia dụng men hỏa biến

Bên cạnh năm dáng bình trưng bày đậm tính điêu khắc kể trên, nhóm Bình nước gốm Bát Tràng phục vụ nhu cầu tiếp trà, rót nước lọc hằng ngày trong gia đình và văn phòng hiện cũng được chế tác theo hướng kết hợp cùng ngôn ngữ men hỏa biến cao cấp, biến bình đựng nước trở thành điểm nhấn hài hòa trên bàn tiếp khách.

Bố trí bình nước gia dụng men hỏa biến cùng bộ bình trưng bày phòng khách rất đơn giản: nếu kệ tủ phía sau bày Mai bình hoặc Bảo bình men hỏa biến tông nâu trầm hay xanh ngọc lục, bạn chỉ cần đặt chiếc bình nước nắp gốm cùng tông màu ngay trên bàn trà phía trước là tạo ngay sự liên kết thống nhất cho toàn bộ căn phòng. Khi bày các dáng bình cổ cao hoặc bình tỳ bà thanh mảnh trên kệ thấp, gia chủ thường kê thêm đế gỗ thuộc dòng đôn gỗ kê bình Bát Tràng để giữ vững chân đế và tăng điểm nhấn chiều cao.

Chọn dáng bình gốm phù hợp kích thước tủ kệ và dịch vụ đặt chế tác theo mẫu

Với những hộc kệ gỗ phòng khách có khoảng thông thủy cao phổ biến từ 45 cm – 70 cm, gia chủ nên ưu tiên dáng Mai bình cỡ vừa, Bảo bình, Bình tỳ bà hoặc Bình hồ lô chiều cao từ 32 – 52 cm (tính cả chân đôn gỗ) để tạo khoảng hở thoáng tầm 10 – 15 cm phía trên miệng bình. Toàn bộ các dáng bình cổ truyền đã hoàn thiện men rạn, men lam, men hỏa biến và vẽ vàng 24K đều có thể xem nhanh tại danh mục Bình gốm Bát Tràng.

Đối với đơn vị thiết kế nội thất hoặc doanh nghiệp cần đặt chế tác bình gốm theo kích thước riêng và in logo kỷ niệm, xưởng tiếp nhận thông số qua trang đặt sản xuất gốm sứ theo yêu cầu. Quý khách cần tư vấn chọn đúng dáng bình phù hợp không gian trưng bày xin liên hệ Gốm Bát Tràng Việt Nam qua Hotline/Zalo 0886.889.145 hoặc email lienhe@battrangvietnam.vn.